Monitoring plantacji zbóż w 2026 roku patogeny grzybowe a bezpieczeństwo ziarna

Dlatego Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa prowadzi systematyczne obserwacje plantacji zbóż pod kątem występowania patogenów mających znaczenie dla bezpieczeństwa produkcji pierwotnej.

Szczególną uwagę zwraca się na fuzariozę kłosów, powodowaną przez grzyby z rodzaju Fusarium, oraz sporysz zbóż i traw, którego sprawcą jest Claviceps purpurea. Obie choroby mogą wpływać nie tylko na jakość i wielkość plonu, lecz również na bezpieczeństwo uzyskanego ziarna.

Grzyby z rodzaju Fusarium mogą wytwarzać mykotoksyny, m.in. deoksyniwalenol (DON), zearalenon oraz toksyny T-2 i HT-2. Z kolei Claviceps purpurea tworzy w kłosach charakterystyczne przetrwalniki – sklerocja sporyszu – zawierające alkaloidy sporyszu. Substancje te, występując w żywności lub paszach w nadmiernych ilościach, mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Z tego względu przepisy Unii Europejskiej określają najwyższe dopuszczalne poziomy wybranych mykotoksyn, a także sklerocjów i alkaloidów sporyszu w określonych rodzajach zbóż i produktów zbożowych. Aktualne wymagania dotyczące żywności określa m.in. rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności.
 
Co właściwie obserwujemy na plantacji?

Fuzarioza kłosów może objawiać się m.in. przedwczesnym bieleniem części lub całych kłosów, zmianami zabarwienia plew, a w sprzyjających warunkach także pojawieniem się różowego lub pomarańczowego nalotu. W przypadku sporyszu w miejsce prawidłowo rozwijających się ziarniaków powstają wydłużone, ciemne sklerocja grzyba.

Podczas obserwacji inspektorzy oceniają występowanie oraz nasilenie objawów chorobowych. Rejestrowane są również warunki panujące na plantacji, w tym wilgotność oraz występowanie rosy, mgły i opadów. Ma to znaczenie, ponieważ przebieg pogody, zwłaszcza w okresie kwitnienia zbóż, może wpływać na możliwość infekcji i dalszy rozwój patogenów.

Stwierdzenie obecności patogenu na plantacji nie oznacza jednak stwierdzenia mykotoksyn w ziarnie. Monitoring polowy pozwala określić występowanie i nasilenie chorób oraz dostarcza informacji do oceny potencjalnego zagrożenia. Określenie obecności i zawartości konkretnych mykotoksyn wymaga odpowiednich badań laboratoryjnych.

130 plantacji objętych monitoringiem w województwie kujawsko-pomorskim

W 2026 r. na terenie województwa kujawsko-pomorskiego monitoringiem objęto 130 plantacji zbóż będących roślinami żywicielskimi obserwowanych patogenów.

Fuzariozę kłosów stwierdzono na 22 plantacjach, natomiast sporysz zbóż i traw – na 16 plantacjach.

Jednocześnie średni poziom porażenia monitorowanych plantacji był niski i wyniósł:

Wyniki pokazują, dlaczego w ocenie sytuacji fitosanitarnej należy rozróżniać sam fakt wystąpienia patogenu od stopnia nasilenia powodowanej przez niego choroby. Stwierdzenie choroby na plantacji nie musi oznaczać jej znacznego nasilenia.

Od pojedynczej plantacji do obrazu sytuacji w kraju

Informacje gromadzone przez wojewódzkie inspektoraty są przekazywane do Instytutu Ochrony Roślin – Państwowego Instytutu Badawczego w Poznaniu. Na podstawie danych pochodzących z całego kraju, na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, przygotowywana jest coroczna ocena zagrożenia występowaniem tych patogenów.

Wartość monitoringu szczególnie dobrze widać w perspektywie wieloletniej. Regularnie prowadzone obserwacje pozwalają nie tylko określić skalę występowania chorób w danym sezonie, ale również porównywać kolejne lata, obserwować zmiany w ich występowaniu oraz analizować zależności pomiędzy przebiegiem warunków pogodowych a rozwojem patogenów.

Dzięki temu pojedyncza obserwacja kłosa na plantacji staje się częścią znacznie większego systemu informacji o zdrowotności upraw i potencjalnych zagrożeniach dla produkcji zbóż.